Boşanmada Çocukla Kişisel İlişki Nasıl Düzenlenir?

Yazan: Av. Arı | İstanbul Barosu | Bu makale hukuki bilgilendirme amaçlıdır, danışmanlık yerine geçmez.

Boşanmada çocukla kişisel ilişki nasıl belirlenir?

Boşanma davasında en çok tartışılan konulardan biri, velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla ne şekilde görüşeceğidir. Sorun çoğu zaman şu noktada başlar: Taraflardan biri görüşmenin çok sınırlı olmasını, diğeri ise daha geniş kurulmasını ister. Çatışma büyüdüğünde çocuk, anne ve baba arasındaki uyuşmazlığın merkezine yerleşir. Uygulamada görüyoruz ki bu aşamada yapılan en büyük hata, konunun ebeveyn hakkı gibi ele alınmasıdır. Oysa hukuken asıl korunması gereken çocuğun üstün yararıdır.

Türk Medeni Kanunu m. 182 uyarınca mahkeme, boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkilerini düzenler. Aynı Kanun’un m. 323 hükmü ise velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan ana ya da babanın çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkını açıkça tanır. Bunun yanında TMK m. 324, kişisel ilişkinin sınırlarını düzenler; çocuğun huzuru tehlikeye girerse veya hak kötüye kullanılırsa kişisel ilişki reddedilebilir ya da kaldırılabilir.

Çözüm tarafların kişisel çatışmasına göre değil; çocuğun yaşına, psikolojik durumuna, eğitim düzenine, günlük alışkanlıklarına ve güvenlik ihtiyacına göre özel bir plan hazırlanmasıdır. İstanbul aile hukuku uygulamasında da mahkemeler standart kalıp yerine somut olay odaklı değerlendirme yapmaktadır.

Mahkeme kişisel ilişki kurarken hangi ölçütlere bakar?

Mahkemenin ilk baktığı ölçüt, çocuğun üstün yararıdır. Bu kavram soyut görünse de dosya içinde oldukça somut unsurlarla doldurulur. Çocuğun yaşı küçükse daha sık ama daha kısa süreli görüşme düzeni kurulabilir. Ergenlik dönemindeki çocuklarda okul, sosyal çevre ve bireysel tercih daha fazla önem kazanır. Çocuğun özel sağlık ihtiyacı, uyku düzeni veya terapi süreci varsa kişisel ilişki buna göre şekillenir.

TMK m. 169 gereğince boşanma davası açıldığında hâkim, çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır. Bu nedenle kişisel ilişki sadece nihai hükümde değil, dava sürerken de geçici tedbir şeklinde belirlenebilir. Özellikle taraflar arasında çocuğun tesliminde tartışma yaşanıyorsa veya bir ebeveyn diğerine çocuğu göstermiyorsa, tedbiren açık ve uygulanabilir bir program kurulması büyük önem taşır.

Büromuzda sıkça karşılaştığımız dosyalarda şu unsurlar belirleyici olmaktadır:

• Çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi,
• Okul ve kurs düzeni,
• Ebeveynlerin çalışma saatleri,
• Tarafların aynı şehirde veya farklı şehirlerde yaşayıp yaşamadığı,
• Çocuğun bakımında daha önce fiilen kimin aktif rol aldığı,
• Şiddet, bağımlılık, ihmal veya kaçırma riski bulunup bulunmadığı,
• Uzman raporları ve sosyal inceleme raporu.

Mahkeme ayrıca çocuğun ahlaki, bedensel ve zihinsel gelişimini de gözetir. TMK m. 339 ve devamındaki hükümler uyarınca ebeveynlerin çocuğun menfaatini önceleme yükümlülüğü vardır. Bu nedenle kişisel ilişki kararı, ebeveynlerden birini ödüllendirmek veya cezalandırmak amacıyla kurulmaz.

Hangi durumlarda kişisel ilişki sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir?

Eğer çocukla görüşme, çocuğun huzurunu bozuyor, gelişimini olumsuz etkiliyor veya güvenlik riski yaratıyorsa mahkeme kişisel ilişkiyi sınırlandırabilir. Problem burada genellikle şu şekilde ortaya çıkar: Bir ebeveyn, diğerinin çocuğu manipüle ettiğini, teslim saatlerine uymadığını, çocuğu geri getirmekte sorun çıkardığını veya çocuğun yanında diğer ebeveyne karşı olumsuz söylemlerde bulunduğunu ileri sürer. Bu iddialar ispatlandığında mahkeme görüşme süresini azaltabilir, gözetimli görüşme kararı verebilir ya da yatılı görüşmeyi kaldırabilir.

TMK m. 324 açık biçimde, kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse veya ana ve baba bu haklarını yükümlülüklerine aykırı kullanırsa hakkın reddedilebileceğini ya da kendilerinden alınabileceğini düzenler. Bu hüküm özellikle aile içi şiddet, alkol veya madde bağımlılığı, ağır psikiyatrik düzensizlik, çocuğu kaçırma ihtimali ve sistematik ebeveyn yabancılaştırması iddialarında önem taşır.

Yargıtay uygulaması da aynı yöndedir. Yargıtay 2. HD, 2022/4222 E., 2022/6217 K. sayılı kararında, kişisel ilişkinin çocuğun üstün yararına uygun olup olmayacağı konusunda çocuk psikiyatristi tarafından inceleme yapılmasının önemine işaret etmiştir. Yine Yargıtay 2. HD, 2024/8117 E., 2024/9960 K. sayılı kararında, babanın yurt dışında çalışıyor olmasının tek başına olağanüstü hal kabul edilerek genişletilmiş kişisel ilişki kurulmasına otomatik dayanak oluşturmayacağını vurgulamıştır. Bu kararlar bize şunu gösterir: Mahkeme genelleme yapmaz; her dosyada çocuk özelinde değerlendirme ister.

Ceza soruşturması veya koruma kararı bulunan dosyalarda da aile mahkemesi daha dikkatli davranır. Özellikle şiddet iddiası varsa, ceza dosyasındaki deliller aile dosyasında da etkili olabilir. Bu nedenle İstanbul avukat desteği alınırken aile ve ceza boyutunun birlikte değerlendirilmesi önem taşır.

Dava sürecinde hangi deliller önemlidir?

Çocukla kişisel ilişki konusunda en belirleyici unsur, iddianın inandırıcı ve somut delillerle desteklenmesidir. Sadece “çocuk gitmek istemiyor” veya “karşı taraf çocuğu göstermiyor” demek çoğu zaman yeterli olmaz. Sorun delille desteklenmediğinde mahkeme standart bir görüşme düzeni kurabilir; bu da çocuğun gerçek ihtiyacını karşılamayabilir. Agitation aşaması tam da burada ortaya çıkar: Ebeveynler kendilerini haklı görürken dosya, ispat eksikliği yüzünden çocuk açısından en uygun olmayan noktaya gidebilir.

Çözüm ise delil stratejisini baştan doğru kurmaktır. Uygulamada şu deliller sık kullanılır:

1. Okul kayıtları, devamsızlık bilgileri ve rehberlik görüşmeleri,
2. Sağlık raporları, psikolog veya çocuk psikiyatristi değerlendirmeleri,
3. Mesaj kayıtları ve teslime ilişkin yazışmalar,
4. Tanık anlatımları,
5. Sosyal inceleme raporu,
6. Gerekirse kolluk tutanakları veya 6284 kapsamındaki belgeler.

Büromuzda sıkça karşılaştığımız bir başka sorun da ebeveynlerin çocukla ilgili tüm iletişimi sözlü yürütmesidir. Oysa teslim günü, saat değişikliği, mazeret veya engelleme iddialarının yazılı iz bırakacak şekilde yapılması ileride çok önemlidir. Ancak burada hukuka aykırı delil yaratılmamasına dikkat edilmelidir. Gizli kayıt, izinsiz veri yayma veya çocuğu taraf tutmaya zorlama gibi yöntemler aleyhe sonuç doğurabilir.

İstanbul aile avukatı desteğiyle hazırlanan dosyalarda, talebin yalnızca “görüşmek istiyorum” şeklinde değil; yaşa uygun, okul düzenine uygun ve uygulanabilir bir takvim önerisiyle sunulması çok daha etkili olmaktadır.

Kişisel ilişki kararı nasıl değiştirilir?

Kişisel ilişki kararı kesinleştikten sonra da değişmez değildir. Çocuğun yaşı ilerledikçe ihtiyaçları değişebilir, okul düzeni farklılaşabilir, ebeveyn başka şehre taşınabilir veya taraflardan birinin yaşam koşulları ciddi şekilde değişebilir. TMK m. 183, ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka yere gitmesi ya da yeni olguların ortaya çıkması hâlinde hâkimin gerekli önlemleri alabileceğini düzenler.

Örneğin okul öncesi dönemde iki haftada bir gündüz görüşme uygun görülmüşken, ilkokul döneminde hafta sonu yatılı kişisel ilişki daha uygun hale gelebilir. Tersine, çocukta yoğun kaygı, okul başarısında ciddi düşüş veya teslim süreçlerinde travmatik etkiler görülüyorsa görüşme daraltılabilir. Yargıtay 2. HD, 2024/4358 E., 2024/7329 K. sayılı kararında da çocuğun yaşı dikkate alınarak daha uygun süreli kişisel ilişki kurulması gerektiğini vurgulamıştır.

Uygulamada değişiklik davası açılırken sadece “şartlar değişti” demek yetmez; hangi yeni olgunun ortaya çıktığı ve bunun çocuğa nasıl etki ettiği somut biçimde gösterilmelidir. Özellikle İstanbul gibi büyük şehirlerde trafik, okul uzaklığı ve ebeveynlerin çalışma düzeni de pratikte ciddi etki yaratır. Bu nedenle İstanbul avukat ile hazırlanmış ayrıntılı dilekçe ve delil listesi çoğu zaman sonucu belirler.

Karara uyulmazsa ne olur ve çocuk teslimi nasıl sağlanır?

Mahkeme kararına rağmen çocuğun gösterilmemesi, teslim saatlerine uyulmaması veya kişisel ilişkinin sistematik biçimde engellenmesi halinde hukuki yollar devreye girer. Sorun burada sadece bir ebeveyn hakkının ihlali değildir; aynı zamanda çocuğun her iki ebeveyniyle sağlıklı bağ kurma imkanının zedelenmesidir. Bu nedenle konu sürüncemede bırakılmamalıdır.

Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kararların uygulanması artık özel bir usule tabidir. Uygulamada Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri ile teslim mekanizması önem kazanmıştır. Yargıtay 12. HD, 2022/9269 E., 2022/9422 K. sayılı kararında, çocuk teslimine ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin ilamların kesinleşmedikçe icra edilemeyeceği yönünde değerlendirme yapmıştır. Somut dosyada hangi aşamada nasıl işlem yapılacağı mutlaka ayrıca incelenmelidir.

Mahkeme kararına uymayan ebeveyn hakkında dosyanın niteliğine göre zorlayıcı tedbirler, yeni dava süreçleri veya velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuçlar gündeme gelebilir. Uygulamada görüyoruz ki çocuğu diğer ebeveynden tamamen koparmaya dönük sistematik davranışlar, ilerleyen süreçte velayet bakımından da olumsuz değerlendirilmektedir.

İstanbul’da dava açmadan önce nasıl bir hukuki yol haritası izlenmeli?

İstanbul’da aile mahkemelerinin iş yükü ve dosya çeşitliliği yüksek olduğu için hazırlıksız başvuru yapmak çoğu zaman zaman kaybına yol açar. Doğru yol haritası, önce mevcut fiili düzenin netleştirilmesiyle başlar: Çocuk kimde kalıyor, diğer ebeveyn ne sıklıkla görüşüyor, teslimlerde sorun yaşanıyor mu, okul ve sağlık düzeni nasıl etkileniyor? Ardından bu tabloya uygun geçici tedbir ve nihai talep planı kurulmalıdır.

Eğer ortada şiddet, tehdit, bağımlılık veya çocuk üzerinde baskı iddiası varsa, aile hukuku dosyasının ceza hukuku veya koruma tedbirleriyle birlikte düşünülmesi gerekir. Eğer yalnızca iletişim sorunu ve planlama eksikliği varsa, daha uygulanabilir ve ölçülü bir kişisel ilişki programı hazırlanması öncelikli olabilir. Uygulamada görüyoruz ki mahkemeye soyut şikayetle değil, çözüm önerisiyle gitmek daha etkili sonuç verir.

İstanbul avukat veya İstanbul aile avukatı arayışında olan kişiler için en kritik konu, dosyanın sadece boşanma başlığı altında değil; çocuk psikolojisi, ispat hukuku ve kararın uygulanabilirliği bakımından da ele alınmasıdır. Kişisel ilişki düzeni doğru kurulursa sonraki yıllardaki çatışmalar önemli ölçüde azalır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk görüşmek istemezse mahkeme kişisel ilişki kurar mı?

Çocuğun görüşmek istememesi tek başına otomatik ret sebebi değildir. Mahkeme önce bu isteğin çocuğun gerçek iradesi mi yoksa ebeveyn etkisiyle oluşmuş bir yönlendirme mi olduğunu araştırır. Çocuğun yaşı, olgunluğu, uzman görüşleri ve dosyadaki diğer deliller birlikte değerlendirilir. Özellikle ergenlik döneminde çocuğun beyanı daha fazla ağırlık kazanır; ancak yine de nihai ölçüt çocuğun üstün yararıdır.

Kişisel ilişki kararı hafta sonu yatılı olmak zorunda mı?

Hayır, zorunda değildir. Yatılı görüşme kararı çocuğun yaşı, güvenlik koşulları, ebeveynin yaşam düzeni, mesafe ve bakım kapasitesine göre değişir. Çok küçük yaşta çocuklarda daha kısa ve sık görüşmeler tercih edilebilir. Bazı dosyalarda gündüz görüşme yeterli bulunurken, bazı dosyalarda hafta sonu yatılı ve tatil dönemlerini kapsayan daha geniş düzen kurulabilir. Standart tek tip bir model yoktur.

Diğer ebeveyn çocuğu göstermiyorsa ne yapabilirim?

Öncelikle mevcut kararın içeriği ve kesinleşme durumu incelenmelidir. Karar varsa, çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına ilişkin uygulama mekanizmaları devreye sokulabilir. Ayrıca sistematik engelleme, velayet değerlendirmesinde de önem taşır. Ancak sürece öfke ile değil, belgeli ve usule uygun şekilde yaklaşmak gerekir. Yazışmalar, teslim tutanakları ve uzman raporları ileride belirleyici olabilir.

Farklı şehirlerde yaşayan ebeveynler için kişisel ilişki nasıl kurulur?

Farklı şehirlerde yaşanması görüşmeyi ortadan kaldırmaz; sadece düzenin şeklini değiştirir. Okul dönemi, sömestr, yaz tatili, resmi tatiller ve ulaşım imkanları dikkate alınarak daha bloklu bir takvim yapılabilir. Mahkeme, çocuğun yorulmaması ve okul düzeninin bozulmaması için seyahat sıklığını ölçülü belirler. Masraf paylaşımı ve teslim yeri de açıkça gösterilmelidir.

Şiddet iddiası varsa kişisel ilişki tamamen kaldırılır mı?

Her şiddet iddiası otomatik olarak tamamen kaldırma sonucunu doğurmaz; fakat ciddi risk varsa sınırlandırma, gözetimli görüşme veya geçici durdurma kararı verilebilir. Mahkeme ceza dosyası, koruma kararı, sağlık kayıtları ve uzman raporlarını birlikte değerlendirir. Çocuğun güvenliği ve psikolojik bütünlüğü tehlikedeyse TMK m. 324 kapsamında daha sıkı tedbirler uygulanabilir. Somut olayın özellikleri bu noktada belirleyicidir.