Evlilik Hangi Durumlarda İptal Edilir? TMK Rehberi 2026

Yazan: Av. Arı | İstanbul Barosu | Bu makale hukuki bilgilendirme amaçlıdır, danışmanlık yerine geçmez.

Yıllar sonra ortaya çıkan bir kimlik kartı, nikâh esnasında saklanan bir hastalık, ‘sadece oturum izni için’ kurulmuş bir evlilik… Bu dosyaların ortak noktası şudur: Sorun, evliliğin işleyişinde değil, kuruluşundadır. Boşanma, yaşanan bir evliliği sonlandırır; iptal ise başından beri sakat kurulmuş bir evliliği kökünden temizler. İki kurum sıklıkla karıştırılır ve yanlış kurumla açılan dava, aylar süren hukuki çıkmazın kapısını aralar. Oysa aradaki fark, sadece hukuk tekniği değildir: Dava yolu, süresi, ispatı ve sonuçları — hatta miras ve mal rejimi hesapları — tamamen farklı kurgulanır.

Büromuzda sıkça karşılaştığımız dosyalarda görüyoruz ki iki taraf da aynı iki yanılgıya düşüyor. Mağdur eş cephesi: ‘Beni nikâh masasında kandırdı’ gerekçesiyle yıllar sonra iptal davası açılır — oysa iptal davasının beş yıllık mutlak sınırı, en ağır mağduriyeti bile affetmez; süre geçtiğinde tek yol boşanmadır. Karşı cephe ise şunu sanır: ‘Evlilik iptal edilirse her şey yok olur, hiç olmamış sayılır’ — oysa kanun, iyi niyetli eşi ve çocukları boşanma hükümlerine yakın bir koruma altına alır (TMK m. 155 vd.); iptal, aileyi savunmasız bırakan bir silah değildir. Bu iki yanılgının arasındaki alanda, süresi kaçmış iptal davaları ve yanlış temellenmiş boşanma davaları birbirine dönüşür durur.

Çözüm üç soruya cevap vermektir: Evlilik hangi hukuki kusurla kuruldu (butlan mı, iptal sebebi mi)? Dava hakkı kimde ve süresi ne (TMK m. 152-153)? Sonuçlar kim için nasıl işleyecek (iyi niyet, çocuklar, mal rejimi)? Bu rehberde 2026 itibarıyla evliliğin iptalini anlatıyor, İstanbul aile mahkemelerindeki pratik noktaları sıralıyoruz.

Evlilik iptali nedir, boşanmadan farkı nedir?

Boşanma, geçerli kurulmuş bir evliliği geleceğe yönelik olarak sona erdirir: Kusur, evlilik birliğinin sarsılması ve devamının çekilmez hâle gelmesi esasına dayanır (TMK m. 166). İptal ise farklı bir mantıkla çalışır: Evlilik kuruluş anında zaten sakat doğmuştur ve dava, bu sakatlığın mahkemece tespit edilerek evliliğin ortadan kaldırılmasıdır. Kısacası boşanmada soru ‘evlilik neden bitti?’, iptalde soru ‘bu evlilik hiç sağlam kurulmuş muydu?’ sorusudur. Bu farkın pratik sonuçları büyüktür: İptal davasında evlilik öncesine ve kuruluş anına odaklanılır; kusur ve nafaka tartışması ikincildir. Dava, evliliğin iptali davası olarak açılır ve kurumun kendi süreleri işler.

İptal rejimi içinde de bir ayrım vardır: Kesin butlan (TMK m. 145) ve iptal (TMK m. 146 vd.). Kesin butlan hâllerinde sakatlık o kadar ağırdır ki kanun, evlenmeyi baştan batıl sayar ve bu duruma dayanmak için süre aranmaz; mahkeme, durumu dava sırasında tespit ederse re’sen dikkate alır. İptal hâllerinde ise sakatlık, belirli kişilerin davasıyla gündeme gelir ve sıkı süre sınırlarına bağlanmıştır. Hangi kapıdan girildiği, dosyanın bütün kaderini belirler; bu nedenle dava dilekçesinin doğru temellenmesi, süreden önce gelen ilk iştir.

Evlilik hangi hâllerde kesin olarak batıldır?

TMK m. 145, üç ağır durumu kesin butlan sayar. Birincisi, hısımlık engelleri: Üstsoy ile altsoy arasında ve kardeşler arasında — bunların yanı sıra kayın hısımlığı doğuran ilişkilerde de belirli durumlarda — evlenme yasak vardır; yasağa rağmen yapılan evlenme batıldır. İkincisi, mevcut evlilik: Önceki evlilik devam ederken ikinci bir evlenme yapılmışsa, sonraki evlenme kesin olarak batıldır; önceki evliliğin ancak sona ermesi sonraki evlenmeyi sağlamlaştırmaz. Üçüncüsü, sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunanla kurulan kesin nitelikli sakatlıklardır ki, kanunda sayılan bu ağır hâllerde evlenme, hiçbir şekilde sağlamlaştırılamaz.

Kesin butlanın pratik önemi şudur: Bu duruma dayanmak için süre yoktur; ilgili herkes (eşler, yasal temsilciler, ilgililer ve kamu düzeni gereği mahkeme) durumu her zaman ileri sürebilir. Nikâhın kıyıldığı evlendirme dairesindeki işlemin butlanla malul olması hâlinde, mahkeme bu tespiti yaptığında evlilik iptal kararıyla ortadan kaldırılır. Yargıtay 2. HD, 2022/1467 E., 2023/935 K. sayılı kararında, mevcut evlilik sürerken yapılan ikinci evlenmenin kesin olarak batıl olduğunu ve bu hususun her aşamada dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir. Uygulamada bu dosyalar, yurt dışından gelen evlilik kayıtları, çift isim/uyruk karışıklıkları ve eski evliliklerin resmen çözülmemiş olması gibi hikâyelerle karşımıza çıkar; çözümün anahtarı, nüfus ve evlendirme kayıtlarının eksiksiz celbidir.

Hangi durumlarda evlilik iptal edilebilir?

Kesin butlan dışındaki sakatlıklar, kanunun saydığı beş başlıkta toplanır:

• Ayırt etme gücünün sürekli yoksunluğu (TMK m. 146): Evlenme anında sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun olan kişinin evlenmesi, yasal temsilci ya da eşin davasıyla iptal edilebilir.
• Gerçek olmayan evlenme arzusu (TMK m. 147): Evlenme arzularının, evlendirme memuru önünde açıklanan iradeden farklı olarak yalnızca şekil koşullarını gerçekleştirmek amacıyla beyan edilmesi — pratik deyişle muvazalı (kağıt üstü) evlilik — iptal sebebidir. Oturum izni, maaş, miras gibi amaçlarla kurulan evlilikler buradan vurulur.
• Hataya düşürme (TMK m. 148): Bir eş, evlenme sırasında diğer eşi evlenmeye yöneltmek için gerçeğe aykırı beyanda bulunmuşsa (kimliği ve kişiliğe ilişkin önemli yanlışlıklar), yanıltılan eş iptal davası açabilir.
• Aldatma (TMK m. 149): Eşin onur duygusunu etkileyecek derecede önemli bir hastalık ya da suç vb. gerçekleri evlenmeden önce söylememiş hâlinde, aldatılan eş dava açabilir. Önemsiz yanlışlıklar bu kapsama girmez.
• Korkutma (TMK m. 150): Ağır bir tehlikeyle korkutularak evlenmeye razı edilen eş, evliliği iptal ettirebilir. Nikâh öncesi tehdit ve baskı iddiaları bu başlıkta değerlendirilir.
• Gizli hastalık (TMK m. 151): Eşlerden biri, evlenme sırasında diğer eşin ya da çocuklarının hayatını ciddi biçimde tehlikeye sokacak bir hastalığa sahip olduğunu biliyorsa, diğer eş iptal davası açabilir.

Başlıklar arasındaki ayrım teknik ama belirleyicidir. Yargıtay 2. HD, 2023/3891 E., 2024/2210 K. sayılı kararında, hataya düşürme ile aldatmanın ayrımında, yanlış beyanın kimliğe mi yoksa onur duygusunu etkileyen önemli bir gerçekliğe mi ilişkin olduğunun somut biçimde ortaya konması gerektiğini belirtmiştir. Muvazalı evlilik dosyalarında ise delil yapısı tanıdıktır: Nikâhtan hemen sonra ayrı yaşama, hiç tanışmamış görünen eşlerin beyanı, nikâh çevresindeki tanıkların ifadeleri ve nikâhın amacına ilişkin mesaj kayıtları. Uygulamada görüyoruz ki en güçlü dosyalar, tek delile değil; nikâh öncesi-sırası-sonrası zaman şeridini kuran belge ve tanık zincirine dayanır.

İptal davası kim tarafından, hangi sürede açılır?

Dava hakkı, sebebe göre farklı kişilere tanınmıştır (TMK m. 152): Ayırt etme gücü yoksunluğunda yasal temsilci ve eş; muvazaalı evlilikte ilgili eşler; hataya düşürme, aldatma, korkutma ve gizli hastalıkta korunan (mağdur) eş dava açabilir. Kesin butlan hâllerinde ise süre ve kişi sınırı yoktur; ilgililer her zaman bu duruma dayanabilir. Dava, evlenmenin iptali davası olarak açılır ve yetkili mahkeme, davalı eşin yerleşim yeri mahkemesidir; aile mahkemesi görevlidir.

Süre kuralı dosyaların bel kemiğidir: İptal davası, hâlin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 153). Korkutma hâlinde süre, korkutmanın etkisi kalktıktan sonra işlemeye başlar; yasal temsilcinin süresi de temsil ilişkisinin koşullarına göre düzenlenmiştir. Beş yıllık mutlak sınır, ağır mağduriyet hâllerinde bile geçerlidir: Nikâhtan altı yıl sonra ortaya çıkan aldatma, iptal yoluyla değil ancak boşanma yoluyla sonuç üretir. Bu nedenle süphe uyandıran her bulguyu (kimlik beyanları, sağlık geçmişi, nikâh öncesi vaatler) öğrenir öğrenmez yazılı hâle getirmek ve takvimi kaçırmamak esastır. İstanbul’da bu dosyalarda dava, evlendirme dairesi kayıtlarının, nikâh şahitlerinin ifadelerinin ve gerektiğinde sağlık kurulu raporlarının celbiyle yürür; dosyayı İstanbul aile hukuku avukatı kontrolünde kurgulamak, doğru sebebe ve sağlam ispat zincirine oturtmanın en kısa yoludur.

İptal kararının sonuçları nelerdir?

Yaygın kanının aksine iptal, ‘her şeyi yok sayar’ gibi işlemez. Kanun, evlilik kısmen de olsa yürürlükte kalmışsa boşanma hükümlerine yakın sonuçlar bağlar (TMK m. 155 vd.): Çocukların durumu, velayet ve kişisel ilişki düzeni boşanmadaki esaslar üzerinden korunur; iyi niyetli eş, yoksulluk nafakası ve maddi-manevi tazminat hakları bakımından korunur. Yani ‘sahte evlilikti’ diye karşı tarafın ve çocukların tüm hakları silinmez; iptal, koruyucu dengelerle uygulanır.

Diğer yandan iptalin ileriye ve geriye etkisi, özellikle mal rejimi ve miras hesaplarında hissedilir: Evliliğin batıl olduğu hâlde (kesin butlan) mal rejimi baştan beri kurulmamış sayılır ve buna bağlı tasfiye farklı işlemeyebilir; iptal hâlinde ise rejim, kararın tescil anına kadar yürürlükte kalmış gibi tasfiye edilir. Miras yönünden de butlan/iptal anına göre eşin mirasçılığı farklı biçimde değerlendirilebilir; bu hesaplar, her dosyada kendi kronolojisiyle kurulmalıdır. Soyadı, evlilik nedeniyle alınan sosyal haklar ve nüfus kayıtları, kararın tesciliyle düzeltilir. Sonuç olarak iptal, teknik ve hesaba dayalı bir alandır; ‘hiç olmamış sayılır’ varsayımıyla verilen kararlar, hem mağdur eşin hem çocukların hak kaybına yol açar.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?

Boşanma, sağlam kurulmuş bir evliliği geleceğe yönelik sona erdirir; sebep, evlilik birliğinin sarsılmasıdır ve kusur esasına dayanır. İptal ise evliliğin kuruluş anındaki sakatlığı ortadan kaldırır: Ayırt etme gücü yoksunluğu, muvazaa, hataya düşürme, aldatma, korkutma veya gizli hastalık gibi sebeplerle nikâhın hükümsüz kılınmasıdır. Dava yolu, süreler ve ispat tamamen farklıdır. İptal davasında beş yıllık mutlak süre sınırı vardır; boşanmada böyle bir sınır yoktur. Kesin butlan hâllerinde ise süre sınırsızdır. Yanlış kurumla açılan dava, usul ve süre sorunlarıyla karşılaşır; hangi yolun uygun olduğu dosyanın somut olayına göre belirlenmelidir.

Evlendikten sonra aldatıldım, evliliği iptal ettirebilir miyim?

Hayır; evlilik içindeki aldatma (zina) iptal sebebi değildir, boşanma sebebidir. İptal anlamındaki ‘aldatma’, evlenmeden önce eşin onur duygusunu etkileyecek önemli gerçekleri (ciddi hastalık, suç geçmişi gibi) söylememesi hâlidir (TMK m. 149). Yani kurum, nikâh anına ilişkin bir kusur arar; evlilik içindeki sadakatsizlik bu çerçeveye girmez. Aynı biçimde evlenme sırasında yanıltılmışsanız hataya düşürme (TMK m. 148) hükümleri gündeme gelebilir. Ancak bu yolların tamamı, öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıllık sınıra tabidir. Süre geçmişse yapılacak şey, kusur dayanaklarıyla boşanma ve tazminat davasıdır.

Oturum izni için yapılan sahte (kağıt üstü) evlilik nasıl iptal edilir?

Muvazalı evlilik, evlenme arzusunun yalnızca şekil koşullarını gerçekleştirmek amacıyla beyan edilmesi hâlinde iptal sebebidir (TMK m. 147). Dava, bu amaçla nikâh kıyıldığını gösteren delillerle açılır: Eşlerin nikâh öncesi hiç tanışmamış olması, ayrı yaşama, nikâhın karşılığında ödeme yapılması, mesaj ve yazışmalarda açığa çıkan gerçek niyet, tanık beyanları ve nikâh şahitlerinin ifadeleri. Kamu düzenine ilişkin bulgular hâlinde savcılık da süreçte taraf olabilir. İptal kararı verilirse evlilik ortadan kalkar; ancak iyi niyetli eş ve çocuklar yönünden boşanma hükümlerine yakın koruma uygulanır (TMK m. 155 vd.). Delil zinciri güçlü kurgulandığında bu dosyalar karara bağlanabilir.

İptal davası açmak için son süre ne zamandır?

Kural şudur: Dava, iptal sebebini öğrendiğiniz tarihten itibaren altı ay içinde ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmeden açılmalıdır (TMK m. 153). Korkutma hâlinde süre, korkutmanın etkisi kalkınca işlemeye başlar. Beş yıllık sınır mutlaktır ve mağduriyetin ağırlığı bu sınırı aşamaz; süre dolduğunda iptal yolu kapanır, boşanma yolu açık kalır. Kesin butlan hâllerinde (yasak hısımlık, mevcut evlilik) ise süre sınırlaması yoktur ve durum her zaman ileri sürülebilir. Süre hesabı dosyaya özgüdür; şüpheli bulguları öğrendiğiniz tarihi belgelemek ve derhâl hukuki değerlendirme almak gerekir.

Evlilik iptal olursa çocukların durumu ne olur?

Çocuklar korunur. Evliliğin butlanı ya da iptali hâlinde, çocuklar bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 155 vd.): Velayet, kişisel ilişki (görüş), nafaka ve soybağı düzeni, çocuğun yararına göre aynı esaslarla kurulur. Yani nikâhın hükümsüz olması çocukların kimliğini, nafaka haklarını veya ebeveyniyle görüşmesini ortadan kaldırmaz. İyi niyetli eş de yoksulluk nafakası ve maddi-manevi tazminat yönünden benzer korumadan yararlanır. Mal rejimi tasfiyesi ve miras hesapları ise evliliğin niteliğine (butlan/iptal) ve kronolojisine göre farklı işler. Bu nedenle iptal süreci, çocuk ve aile düzeniplanlamasıyla birlikte yürütülmelidir.