Kaynak Gösterme Zammı (Zamming) Davası Nasıl Açılır? TMK 1213 Rehberi 2026

Bir yakınınız vefat ettiğinde terekeyi (miras kalan malvarlığı) incelediğinizde şaşırtıcı bir tabloyla karşılaşabilirsiniz: Banka hesapları boşalmış, tapu yıllar önce kardeşlerden birine geçmiş, şirket payı devredilmiş ya da ciddi meblağlar tek bir mirasçıya aktarılmıştır. Borçlar ise ortada durmaktadır. İşte tam bu noktada devreye kaynak gösterme zammı girer.

Kaynak Gösterme Zammı (Zamming) Nedir?

Kaynak gösterme zammı, hukuk dilinde zamming olarak da anılan ve TMK m. 1213’te düzenlenen bir kurumdur. Kural şudur: Mirasbırandan kalan tereke, mirasçılara ve alacaklılara yetmiyorsa; mirasbırandan bir kısmına malvarlığı değeri geçen kanuni veya atanmış mirasçıların, bu değerleri hangi kaynaktan ve hangi hukuki sebeple aldıklarını kanıtlamaları gerekir.

Kanıtlayamayan mirasçı, söz konusu değeri terekeye iade etmekle yükümlüdür. Kanunun amacı açıktır: Mirasbıranın sağlığında yapılan bedelsiz veya belgesiz aktarımlarla terekenin boşaltılmasını, bunun sonucunda da diğer mirasçıların ve tereke alacaklılarının zarara uğramasını önlemek.

Maddenin ikinci fıkrasında ayrıca beş yıllık süre düzenlenmiştir: Bu gösterme yükümlülüğü, ölüm tarihinden itibaren beş yıl geçmekle düşer. Bu süre zamanaşımı değil, hak düşürücü süre olarak değerlendirilir; mahkemece re’sen göz önüne alınır.

Hangi Durumlarda Zamming Davası Gerekir?

Uygulamada en sık karşılaşılan senaryolar şunlardır:

• Ölüm öncesi banka çekimleri: Murisin hesabından vefatından kısa süre önce, bir mirasçı tarafından yüksek meblağların çekilmesi.
• Bedelsiz tapu devri: Murisin, taşınmazını ölümünden önce bir yakınına bağışlama (bedelsiz devir) yoluyla devretmesi.
• Şirket payı ve işletme aktarımları: Aile şirketindeki payların mirasçılardan birine devredilmesi.
• Vasiyetnamede aşırma iddiası: Atanmış mirasçının, terekeden aldığının karşılığını gösteremediği durumlar.
• Terekenin borçlu kalması: Veraset ve intikal, defin ve tedavi giderleri ile diğer borçlar karşısında terekede yeterli aktif kalmaması.

Örneğin İstanbul’da otalan bir ailede baba, vefatından iki yıl önce Kadıköy’deki dairesini oğluna bağışlamış, bankadaki birikimini de kızına vermiş olabilir. Diğer çocuklar veya tereke alacaklıları, bu aktarımların karşılıksız olduğunu düşünüyorsa zamming yoluna başvurabilir.

Davanın Şartları: Kim, Kime, Hangi Sürede Açar?

Zamming davasının unsurlarını madde madde sıralayalım:

• Davacı: Tereke alacaklıları (ölenin borçlu olduğu kişiler) veya terekesi zayıflayan diğer mirasçılar.
• Davalı: Mirasbırandan malvarlığı değeri alan kanuni veya atanmış mirasçı.
• Şart: Ödenmiş olan borcu aşan bir değerin söz konusu olması; yani davaya konu aktarımın, mevcut tereke borçlarını aşması.
• Süre: Ölüm tarihinden itibaren 5 yıl (hak düşürücü süre).
• Görevli mahkeme: Asliye hukuk mahkemesi. Yetki bakımından dava, genel olarak mirasbıranın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır ve terekeyle ilgili diğer davalarla birlikte yürütülebilir.

Buradaki kritik ayrıntı şudur: Kaynak gösterme yükümlülüğü, yalnızca ödeme yetersizliği ortaya çıktığında devreye girer. Tereke borçlarını rahatça ödeyecek aktif varsa, tek başına “kardeş babadan fazla mal aldı” şeklindeki şikâyet bu davaya dayanamaz; bu durumda muris muvazaası veya tenkis gibi başka kurumlar gündeme gelir.

İspat Yükü ve Deliller

Davanın en belirleyici yönü ispat yükünün dağılımıdır. Mirasbırandan değer alan mirasçı, bu aktarımın karşılıklı olduğunu, yani ödeme yapıldığını ya da murisin ona borçlu olduğunu kendisi kanıtlamak zorundadır. Bunu iki yolla yapabilir:

• Mirasbırandan alınmış yazılı belge sunmak (senet, dekont, sözleşme gibi);
• Mirasbırana kalan malları bedelsiz olarak zilyetliğine geçirmek, yani aldığı değeri terekeye iade etmek.

Bu iki yoldan birini seçmeyen davalı, aldığı malvarlığı değerlerini kimden ve hangi hukuki sebebe dayanarak aldığını göstermek zorundadır. Uygulamada ön plana çıkan deliller şunlardır: Banka hesap dökümleri ve havale kayıtları, tapu kayıtları ve tapu harç beyanları, noter senetleri, vergi ve şirket kayıtları, tanık beyanları ile bilirkişi incelemesi. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin yerleşik uygulamasına göre, davalı mirasçı kaynağını makul biçimde gösteremezse, değerin terekeye iadesine karar verilir.

Davanın Sonucu: Terekeye İade ve Sonrası

Dava kabul edilirse ne olur? Mahkeme, davalının kanıtlayamadığı değerin terekeden sayılmasına karar verir. Somut sonuç, malın niteliğine göre değişir:

• Taşınmaz devrinde kaynağı gösterilemeyen aktarım, terekeden sayılır; tasfiye sırasında bu değer hesaba katılır.
• Nakit aktarımlarda ilgili meblağ tereke aktifine eklenir ve borç ödemelerinde kullanılır.
• İade, aynen iade mümkün değilse bedel olarak yapılır.

İade sonrasında para, önce tereke borçlarının ödenmesinde kullanılır; artan değer varsa mirasçılar arasında miras payları oranında dağıtılır. Zamming davası kişisel bir alacak davası değil, tereke tasfiyesine hizmet eden bir davadır; bu yüzden sonuç tüm mirasçıları bağlar.

Zamming, Tenkis ve Muris Muvazaası Farkı Nedir?

Bu üç kurum sıklıkla birbirine karıştırılır. Karar matrisi aşağıdaki gibidir:

Pratikte bu davalar birlikte de açılabilir: Örneğin bedelsiz tapu devrinde önce muvazaa iddiası, alternatif olarak zamming ve tenkis talepleri aynı dosyada ileri sürülebilir. Hangi kurumun somut olaya uyduğu, delil durumu ve süre hesabı yapılarak belirlenmelidir.

Dava Süreci Adım Adım

1. Terekenin tespiti: Bankalar, tapu, şirket, SGK ve araç sorgularıyla mirasbırandan kalan aktif ve pasifler çıkarılır. Veraset ilamı alınır.
2. Ölüm öncesi aktarımların belgelenmesi: Murisin ölümünden önceki yıllardaki devir ve ödemeler tapu, banka ve noter kayıtlarıyla listelenir.
3. Süre kontrolü: Ölüm tarihinden itibaren 5 yıllık sürenin geçirilip geçirilmediği hesaplanır.
4. Dilekçenin hazırlanması: Davacı sıfatı, davalı mirasçılar, talep edilen değerler ve dayanak maddeler (TMK 1213) dilekçede açık gösterilir.
5. Delillerin toplanması: Mahkemeden banka ve tapu kayıtlarının celbi, bilirkişi incelemesi ve gerekirse tanık dinlenmesi istenir.
6. Karar ve tasfiye: Kabul hâlinde gösterilemeyen değerler terekeden sayılır; tasfiye bu düzeltilmiş tereke üzerinden yapılır.

Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilecek Noktalar

• 5 yıllık süreyi kaçırmak: Süre hak düşürücü olduğundan, gecikme tek başına davayı bitirebilir.
• Yanlış dava türü seçmek: Somut olayda tenkis veya muvazaa daha uygunken zamminge, ya da tersine zamming gerekirken iptal davasına yönelmek süreci boşa harcatır.
• Delilsiz gitmek: Aktarımın varlığını gösteren kayıtlar (tapu, banka, noter) olmadan dava açmak ispatı zorlaştırır.
• Tüm mirasçıları dava etmemek: Değer alan birden fazla mirasçı varsa hepsine karşı dava açılması, ileride ikame sorunu doğurmaması için önemlidir.
• Tereke defterini ihmal etmek: Özellikle alacaklılar bakımından, süresinde terekenin defter tutturulması (sulh hukuk hâkiminden istenerek) ispat açısından güçlü bir zemindir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynak gösterme davasında süre kaç yıldır ve nasıl işler?

TMK m. 1213/2 uyarınca süre, mirasbıranın ölüm tarihinden itibaren 5 yıldır. Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süre olduğu için, davalı ileri sürmese dahi mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Sürenin başlangıcı murisin ölüm günüdür; aktarımın ölümünden kaç yıl önce yapıldığı sürenin işleyişini etkilemez. Beş yıl dolduğunda kaynak gösterme yükümlülüğü ortadan kalkar ve bu yola dayanılarak dava açılamaz.

Vasiyetle atanmış mirasçı da kaynak gösterme yükümlülüğüne tabi midir?

Evet. Madde metni kanuni ve kazai mirasçıları birlikte düzenlemiştir. Vasiyetname ile atanmış mirasçı, mirasbırandan aldığı malvarlığı değerleri için de aynı yükümlülüğe sahiptir: Ya ödemeli bir ilişkiyi belgeyle gösterecek, ya aldığı malları bedelsiz olarak terekeye geri verecek ya da değerleri hangi kaynaktan aldığını kanıtlayacaktır. Kanıtlama başarısız olursa, vasiyetle atanmış olmasına rağmen bu değerler terekeden sayılır ve tasfiyeye dahil edilir.

Davalı mirasçı kaynağını kanıtlarsa ne olur?

Kanıtlama hâlinde dava konusu değer tereke dışında kalır. Örneğin davalı, murisle arasındaki satış senedi, banka dekontu veya borç ilişkisini gösteren belgeleri mahkemeye sunabilir. Bu durumda devrim ödemeli bir ilişkinin sonucu sayılır ve terekeden sayılamaz. Dava reddedilir; ancak reddi, aynı olayda ileri sürülebilecek muvazaa veya tenkis taleplerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; o iddialar kendi şartları içinde ayrıca değerlendirilir.

Ödeme yetersizliği nasıl anlaşılır?

Ölüm tarihinde terekedeki aktifler ile borçlar karşılaştırılır. Defin, tedavi, veraset ve intikal gibi giderler dahil borçlar, kalan aktifle ödenemiyorsa ödeme yetersizliğinden söz edilir. Uygulamada bu tespit, banka ve tapu kayıtları, faturalar ve bilirkişi raporuyla yapılır. Yetersizlik varsa, tereke alacaklıları ve zarara uğrayan mirasçılar kaynak gösterme yoluna başvurabilir. Yetersizlik yoksa dava bu gerekçeyle açılamaz; uyuşmazlık başka hukuki yollarla çözülür.

Bu dava İstanbul’da hangi mahkemede açılır?

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Yetki yönünden dava, kural olarak mirasbıranın son yerleşim yeri olan yerin mahkemesinde açılır; mirasbıranın son yerleşim yeri İstanbul ise dava İstanbul’daki yetkili asliye hukuk mahkemesinde görülür. Terekenin defter tutturulması ve tasfiye ile ilgili talepler de aynı mahkemeye yöneltilir. Davanın diğer miras davalarıyla birleşip birleşmeyeceğine, bağlantı kuralları çerçevesinde mahkeme karar verir.

Avukat ücreti ve süreci nasıl belirlenir?

Ücret; terekenin büyüklüğüne, dava konusu değere, delillerin niteliğine ve dosyanın süresine göre değişir. Kalem kalem belirsiz bir oran vermek yanıltıcı olabilir. Dosya genellikle bilirkişi ve çok sayıda kayıt celbi gerektirdiğinden, İstanbul Barosu asgari ücret tarifesi çerçevesinde, vekâlet ücreti ve masraflar ilk görüşmede yazılı olarak netleştirilmelidir. Davanın kabulü hâlinde, mahkeme vekâlet ücretinin karşı taraftan tahsiline de karar verebilir.

Kaynak gösterme yükümlülüğü hangi hâllerde ortadan kalkar?

İki temel hâl vardır. Birincisi, davalının ödemeli ilişkiyi belgelemesi veya aldığı malları bedelsiz olarak terekeye iade etmesidir; bu takdirde yükümlülük yerine getirilmiş olur. İkincisi, ölümünden itibaren beş yıllık sürenin geçmesidir. Ayrıca davacının, aktarımın varlığını ve ödeme yetersizliğini hiçbir delille gösterememesi hâlinde de dava ispat edilemeyeceği için reddedilir. Yükümlülüğün kalkması, ileride delil ortaya çıkarsa aynı şartlar yeniden kurulabildiği ölçüde yeni bir davaya engel teşkil etmez.

Kardeşler arasında yapılmış bedelsiz devirler, boşalan banka hesapları veya şüpheli şirket aktarımları nedeniyle terekeden payınızın zayıfladığını düşünüyorsanız, süre hesabı ve delil tespiti acele edilmesi gereken konulardır. Kaynak gösterme zammı, tenkis ve muris muvazaası arasından somut olayınıza uygun yolu belirlemek için İstanbul ofisimizle iletişime geçebilirsiniz.

Yazan: Av. Arı | İstanbul Barosu